Yves Besson, La fondation du Royaume d’Arabie Saoudite. Essai sur la stratégie d’Abdul ’Aziz Ibn ’Abdul Rahman Al Sa’ud, Editions des Trois Continents, Lausanne 1980, 284 s.
Rozprawa doktorska Bessona z zakresu nauk politycznych, opublikowana w 1980, stanowi bardzo rzetelne studium przedstawiające proces powstawania państwa saudyjskiego, obejmujący w przybliżeniu pierwszą ćwierć XX wieku. Praca podzielona jest na cztery części. Pierwsza z nich przedstawia sylwetkę emira Rijadu, wyjaśniając charakter i źródła jego władzy, a następnie cele i możliwości, jakie rysowały się przed nim około roku 1902.
Kontekst, w którym poruszał się nowy władca wyznaczały wówczas dwa imperia: tureckie i brytyjskie. Można więc było szukać zbliżenia z którymś z nich, lub przeciwnie, postawić na politykę izolacji i bezwzględnej niezależności. ‘Abdul ‘Aziz realizował naprzemiennie wszystkie te strategie, szukając w latach 1902-1914 porozumienia z Wielką Brytanią, ale i zbliżając się w 1904-1905 do Turcji. Właśnie rozgrywki polityczne i negocjowane traktaty, bardziej niż działania militarne czy ruchy ideologiczne, stanowią aspekt, na którym skupia się zaproponowany przez Bensona ogląd.
Podobnie, przede wszystkim w perspektywie politycznej, widziany jest ruch Ichwan, który wkracza na arenę w drugiej części książki. Działalność jego „misjonarzy” (mutawwa), w przedstawionym tu ujęciu, zmierza do wywołania głębokiej przemiany struktury społecznej, polegającej na rozbiciu tradycyjnej lojalności plemiennej i położeniu w ten sposób podwalin dla państwowości. Mutawwa nakłaniają więc Beduinów do sedentaryzacji, jednocześnie zastępując sojusze klanowe nową, ponadplemienną koncepcją solidarności.
Wreszcie przełomowym wydarzeniem jest podpisanie w 1915 traktatu z Wielką Brytanią, niosącego ze sobą wymierne korzyści, ale i koszty w obliczu konfliktu turecko-brytyjskiego. Okres następujący bezpośrednio po I wojnie światowej, omówiony w trzeciej części książki, wyznaczają kolejne zdobycze: Asiru i Dżabal Szammar, a następnie Hidżazu, a także konflikt z kuwejckim emirem Salimem. Wreszcie ostatnia część jest poświecona stabilizacji i konsolidacji państwa, które zyskuje uznanie na arenie międzynarodowej po traktacie z Dżeddy.
Istotnym materiałem badawczym, jaki posłużył do napisania tego studium są zbiory korespondencji i dokumentów publicznych wydanych przez ‘Abdul ‘Aziza, znajdujące się w instytucie „Dara Al Malik Abdul Aziz”, a także obszerna dokumentacja znajdująca się w państwowych i prywatnych archiwach brytyjskich. Badacz powołuje się ponadto na źródła ustne w postaci wywiadów przeprowadzonych z różnymi osobistościami, m.in. uczestnikami życia na dworze saudyjskim.
Uzupełnieniem książki są aneksy zawierające teksty traktatów saudyjsko-brytyjskich z 1915 i 1927 roku, bibliografia oraz mapki, obrazujące m.in. dość dokładnie rozmieszczenie poszczególnych plemion w omawianym okresie historii.
